Η Ανατολική Μεσόγειος αλλάζει τον ενεργειακό χάρτη της Ευρώπης

Η ενεργειακή ασφάλεια και ανθεκτικότητα της Ανατολικής Μεσογείου βρέθηκαν στον πυρήνα των συναντήσεων που πραγματοποίησε η ελληνική αποστολή με επικεφαλής τον Υπουργό Περιβάλλοντος και Ενέργειας, Σταύρο Παπασταύρου στις ΗΠΑ. Η συνεργασία των χωρών της Ανατολικής Μεσογείου -μέσα από την πλατφόρμα 3+1, τον οργανισμό East Med Gas Forum και το Παγκόσμιο Ενεργειακό Φόρουμ του Atlantic Council- φαίνεται να αποκτά δυναμική, να παίρνει συγκεκριμένο σχήμα και να βάζει ξεκάθαρους κανόνες για την περιοχή.

‘Αλλωστε, δεν είναι η πρώτη φορά που οι χώρες της Ανατολικής Μεσογείου μιλούν για ενέργεια. Είναι, όμως, η πρώτη φορά που η διπλωματία της ενέργειας ξεπερνά τα στενά όρια των οικονομικών συναλλαγών και κουβαλά γεωπολιτικές συνέπειες. Η Ελλάδα σε αυτή τη νέα γεωμετρία της ενέργειας φιλοδοξεί να παίξει καθοριστικό ρόλο ως άξονας σταθερότητας.

Φόρουμ Φυσικού Αερίου της Ανατολικής Μεσογείου

Τη Δευτέρα 8 Ιουνίου πραγματοποιήθηκε στο κτίριο του Εμπορικού Επιμελητηρίου της Ουάσιγκτον, η 10η Υπουργική Συνάντηση του Φόρουμ Φυσικού Αερίου της Ανατολικής Μεσογείου (EMGF), υπό την Προεδρία του Υπουργού Περιβάλλοντος και Ενέργειας της Ελληνικής Δημοκρατίας, κ. Σταύρου Παπασταύρου και διοργανωτή τις ΗΠΑ και τον Υπουργό Ενέργειας, Chris Wright. Μαζί με τον Έλληνα και τον Αμερικανό Υπουργό Ενέργειας, στη σύνοδο συμμετείχαν ο Υπουργός Ενέργειας, Εμπορίου και Βιομηχανίας της Κυπριακής Δημοκρατίας, κ. Μιχάλης Δαμιανός, ο Υπουργός Πετρελαίου και Ορυκτών Πόρων της Αιγύπτου, κ. Karim Badawy, ο Υπουργός Ενέργειας και Ορυκτών Πόρων της Ιορδανίας, κ. Σαλέχ Αλί Αλ-Καραμπσέχ, επικεφαλής Αντιπροσωπειών των κυβερνήσεων από το Ισραήλ, την Ιταλία, την Παλαιστίνη, καθώς και εκπρόσωποι την ΕΕ και την Παγκόσμια Τράπεζα.

Η Συνάντηση πραγματοποιήθηκε σχεδόν τρία χρόνια μετά την σύγκληση της τελευταίας συνάντησης, στην οποία η χώρας μας είχε αναλάβει την προεδρία.

Μάλιστα, το συγκεκριμένο Φόρουμ συγκεντρώνει ιδιαίτερη σημασία, καθώς αποτελεί το μόνο φόρουμ όπου συμμετέχουν κυβερνήσεις της Ιορδανίας, του Ισραήλ, αλλά και της Παλαιστίνης, μαζί με τα μόνιμα μέλη (Κύπρος, Αίγυπτος, Ελλάδα, Ιταλία, Γαλλία) και τους παρατηρητές (Ευρωπαϊκή Ένωση, Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής και Παγκόσμια Τράπεζα).

Η κρίση στη Μέση Ανατολή είχε οδηγήσει σε συνεχόμενες αναβολές των συνεδριάσεων και εκατέρωθεν αντιρρήσεις Ισραήλ και Παλαιστίνης. Ωστόσο, η σημασία της ενεργειακής ασφάλειας στην περιοχή και της προστασίας των ενεργειακών υποδομών έφερε ξανά στο τραπέζι όλα τα κράτη πλην της Γαλλίας που δεν συμμετείχε. Σύμφωνα με το κοινό ανακοινωθέν, τα μέλη «συζήτησαν τρόπους με τους οποίους τα κράτη-μέλη μπορούν να αξιοποιήσουν το EMGF για να ενισχύσουν την ανάπτυξη διασυνδεδεμένων και ανθεκτικών ενεργειακών συστημάτων στην Ανατολική Μεσόγειο, με θεμέλιο το φυσικό αέριο, ενώ παράλληλα να αναδείξουν την περιοχή ως στρατηγικό ενεργειακό διάδρομο που συνδέει τη Μέση Ανατολή, την Ευρώπη και την Αφρική».

Την ίδια στιγμή, οι συμμετέχοντες υπογράμμισαν την ανανεωμένη τους βούληση να ενισχύσουν τη συνεργασία στο πλαίσιο του Φόρουμ, με πλήρη σεβασμό στα δικαιώματα των μελών επί των φυσικών τους πόρων, σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο, ενώ δεσμεύτηκαν «για την προώθηση εποικοδομητικής συνεργασίας προς ενίσχυση της ενεργειακής ασφάλειας και της ανθεκτικότητας των ενεργειακών συστημάτων, αναδεικνύοντας παράλληλα την αλληλεξάρτηση μεταξύ των δικτύων φυσικού αερίου και ηλεκτρικής ενέργειας σε μια κρίσιμη συγκυρία».

Αξιοσημείωτο είναι ότι από 1η Αυγούστου την Προεδρία του EMGF αναλαβάνει το Ισραήλ, μετά από ομόφωνη απόφαση και με τις ψήφους της Ιορδανίας και της Παλαιστίνης, με πηγές του Υπουργείου Περιβάλλοντος και Ενέργειας να τονίζουν ότι η ενεργειακή συνεργασία υπερβαίνει το φορτισμένο παρελθόν και παρόν της περιοχής και με τον κ. Παπασταύρου να σημειώνει σε δήλωση του πως «οικοδομούμε ένα πλαίσιο συνεργασίας με πλήρη σεβασμό στο Διεθνές Δίκαιο, με αμοιβαία αποδεκτές αρχές και εμπορικούς κανόνες που ενισχύει τη σταθερότητα και αποθαρρύνει μονομερείς και αναθεωρητικές συμπεριφορές».

Παγκόσμιο Ενεργειακό Φόρουμ του Atlantic Council

Η Ανατολική Μεσόγειος μονοπώλησε την Τετάρτη το πάνελ με θέμα το μέλλον της ευρωπαϊκής ενεργειακής ανθεκτικότητας, με ομιλητές τον Υπουργό Ενέργειας και Βιομηχανίας της Κύπρου, κ. Μιχάλη Δαμιανό, το οποίο και έλαβε χώρα στο πλαίσιο του Global Energy Forum του Atlantic Council.

Πάνω στις κοινές προτεραιότητες Ελλάδας και Κύπρου σε θέματα διασυνδέσεων και ενεργειακής ασφάλειας, ο Υπουργός Περιβάλλοντος και Ενέργειας ανέλυσε τη νέα ενεργειακή γεωμετρία της περιοχής με επίκεντρο την Ελλάδα και τις προσπάθειες της Κυβέρνησης για ενεργειακή αυτονομία.

Σε αυτήν την ενεργειακή γεωμετρία, δεσπόζει ο Κάθετος Διάδρομος Φυσικού Αερίου (Vertical Gas Corridor), ενισχύοντας την ενεργειακή ασφάλεια σε ολόκληρη τη Νοτιοανατολική και Κεντρική Ευρώπη, δημιουργώντας μια κοινότητα 100 εκατομμυρίων ανθρώπων και ένα δίκτυο διασυνδεδεμένων υποδομών που υπηρετεί την ευρωπαϊκή και διατλαντική ενεργειακή ανθεκτικότητα.

Το πολύγωνο του Φόρουμ Φυσικού Αερίου της Ανατολικής Μεσογείου (με τις 8 χώρες-μέλη και τους 3 παρατηρητές) διαμορφώνει ένα πλαίσιο συνεργασίας και σταθερότητας στην Ανατολική Μεσόγειο, το οποίο προωθεί την περιοχή προς τα εμπρός, ενισχύοντας τη συνεργασία αντί του ανταγωνισμού.

Το τρίγωνο Ελλάδας-Κύπρου-Ισραήλ, αφενός, που μετατρέπεται σε τετράγωνο μαζί με τις Ηνωμένες Πολιτείες, αφετέρου – ή αλλιώς σχήμα «3+1» – έχει αναδείξει τη στρατηγική αξία των περιφερειακών συνεργασιών. Μεγάλα έργα όπως οι ηλεκτρικές διασυνδέσεις GSI και GREGY, διαμορφώνουν ένα ολοκληρωμένο ενεργειακό οικοσύστημα που εκτείνεται πέρα από τα εθνικά σύνορα.

Επίσης, διαμορφώνεται η μεγάλη διαγώνιος του IMEC (Οικονομικός Διάδρομος Ινδίας – Μέσης Ανατολής – Ευρώπης / India-Middle East-Europe Economic Corridor), αυτού του φιλόδοξου έργου διασύνδεσης, που συνδέει την Ινδία με την Ευρώπη, μέσω της Μέσης Ανατολής, αξιοποιώντας λιμάνια, σιδηροδρομικά δίκτυα, αυτοκινητοδρόμους και ψηφιακές υποδομές.

Έτσι, η Ανατολική Μεσόγειος και η χώρα μας είναι στην πραγματικότητα το επίκεντρο αυτής της νέας γεωμετρίας», είπε χαρακτηριστικά ο Υπουργός.

Ταυτόχρονα, αναδυόμενες πρωτοβουλίες όπως το IMEC και η συνεργασία της Ελλάδας με τις Ηνωμένες Πολιτείες διαμορφώνουν έναν παγκόσμιο κύκλο, υπογραμμίζοντας τον ρόλο της Ελλάδας ως πύλης που συνδέει την Ευρώπη με την Ανατολική Μεσόγειο, τη Μέση Ανατολή και ακόμη ευρύτερες περιοχές.

Σχήμα 3+1

Την Πέμπτη, η ελληνική αντιπροσωπεία μετέβη στο Τέξας και συγκεκριμένα το Χιούστον, προκειμένου να συμμετάσχει στη δεύτερη συνεδρίαση του σχήματος 3+1 για την ενέργεια που αποτελείται από την Ελλάδα, το Ισραήλ και τις ΗΠΑ.

Στο επίκεντρο της συζήτησης, σύμφωνα με πληροφορίες, βρέθηκαν οι διασυνδέσεις για ακόμη μία φορά μέσα σε μια εβδομάδα, αλλά και οι κοινές ενέργειες για την ενίσχυση της περιφερειακής συνεργασίας και ακόμη και επέκτασης της.

Στο πλαίσιο της υπουργικής συνεδρίασης 3+1 δόθηκε έμφαση στην κυβερνοασφαλεια και στην προστασία κρίσιμων ενεργειακών υποδομών, ενώ αποφασίστηκε η δημιουργία ομάδας εργασίας (task force) για τον σκοπό αυτό.

Κοινό παρονομαστή των τοποθετήσεων των Υπουργών απετέλεσε η παραδοχή ότι εργαλειοποίηση της ενέργειας δεν είναι αποδεκτή. Ο κ. Παπασταύρου έθεσε το θέμα εξαρχής, υπογραμμίζοντας ότι «η εργαλειοποίηση της ενέργειας δεν είναι αποδεκτή στην περιοχή», με τον Υπουργό Ενέργειας των ΗΠΑ, Chris Wright, να επισημαίνει ότι «η συνεργασία μέσα από το εμπόριο υπερισχύει της σύγκρουσης».

Και αυτό αναμένεται να αποτελέσει ένα νέο δόγμα συνεργασίας και τον ακρογωνιαίο λίθο ενός ενεργειακού ψηφιδωτού που δεν αποκλείει κανέναν, παρά μόνο την προκλητικότητα και τις μονομερείς διεκδικήσεις στην Ανατολική Μεσόγειο. Μάλιστα, αποφασίστηκε νέα συνάντηση στο Ισραήλ τον Δεκέμβριο του 2026.

Πλέον, διαμορφώνεται μια καινούργια γεωπολιτική πραγματικότητα, με τη συνεργασία στον πυρήνα της ως αναγκαία προϋπόθεση. Κράτη που δε θα μπορέσουν να ανταποκριθούν σε αυτές τις νέες συνθήκες και τους εμπορικούς κανόνες που πλέον ορίζουν τις διεθνείς σχέσεις, επιλέγουν τον απομονωτισμό. Σε αυτή τη θέση συνέτειναν όλοι οι συμμετέχοντες του 3+1 σαν θεμελιακή, καθώς το μήνυμα της ενότητας και των κοινών στόχων κυριάρχησε.

Ενεργειακό Κέντρο Ανατολικής Μεσογείου

Με προμετωπίδα την αποτροπή οποιασδήποτε εργαλειοποίησης ακολούθησε στο Πανεπιστήμιο Rice, η υπογραφή της διακήρυξης για την ίδρυση του Κέντρου Ενέργειας Ανατολικής Μεσογείου (EMEC) από τον Υπουργό Ενέργειας των ΗΠΑ, κ. Chris Wright, τον Υπουργό Ενέργειας και Βιομηχανίας της Κύπρου, κ. Μιχαήλ Δαμιανό, τον Υπουργό Περιβάλλοντος και Ενέργειας, κ. Σταύρο Παπασταύρου και Πρέσβη του Ισραήλ στις ΗΠΑ, κ. Yechiel Leiter.

To 2019 το Υπουργείο Ενέργειας των ΗΠΑ, με το Eastern Mediterranean Security and Energy PartnershipAct, πρότεινε την ίδρυση ενός Κέντρου Ενέργειας Ηνωμένων Πολιτειών-Ανατολικής Μεσογείου για την προώθηση της στρατηγικής ενεργειακής συνεργασίας μεταξύ των Ηνωμένων Πολιτειών, της Ελλάδας, της Κύπρου και του Ισραήλ, με ευρύτερη εμβέλεια σε ολόκληρη την Ευρωμεσογειακή λεκάνη. Το νομοσχέδιο είχε συγκεντρώσει διακομματική στήριξη στο Αμερικανικό Κογκρέσο με τον σημερινό Υπουργό Εξωτερικών των ΗΠΑ Marco Rubio να είναι βασικός του υποστηρικτής επι της θητείας του στην Γερουσία το 2019.

Ο Έλληνας Υπουργός Περιβάλλοντος και Ενέργειας Σταύρος Παπασταύρου επανέφερε στο προσκήνιο, σε συνεργασία με τον ομόλογό του Υπουργό Ενέργειας των ΗΠΑ, Chris Wright, τη συζήτηση για τη δημιουργία του Κέντρου. Την κοινή δέσμευση για προώθηση της ενεργειακής ασφάλειας στην Ανατολική Μεσόγειο κατά τη διάρκεια του P-TEC τον Νοέμβριο του 2025 στην Αθήνα ακολούθησαν οι επισκέψεις και συνομιλίες του Έλληνα Υπουργού στην Αμερική, τόσο τον Μάρτιο όσο και τον Ιούνιο του 2026, με την τελευταία να οδηγεί στην υπογραφή της διακήρυξης με την οποία δρομολογείται η ίδρυση του Κέντρου Ενέργειας Ανατολικής Μεσογείου.

Η πρόσφατη περιφερειακή αστάθεια έχει αναδείξει τη σημασία των ανθεκτικών ενεργειακών συστημάτων σε ολόκληρη την Ανατολική Μεσόγειο. Στόχος είναι το Κέντρο να χρησιμεύσει ως πλατφόρμα για την ενίσχυση της περιφερειακής ενεργειακής ασφάλειας, την επέκταση της ανάπτυξης υποδομών και την ανάδειξη εμπορικών ευκαιριών.

Με την υποστήριξη του Κογκρέσου, το Κέντρο θα ενισχύσει την οικονομική και ενεργειακή ανθεκτικότητα των περιφερειακών εταίρων, διευκολύνοντας τις επενδύσεις, βελτιώνοντας την ολοκλήρωση της αγοράς και υποστηρίζοντας την ανάπτυξη προηγμένων ενεργειακών συστημάτων και υποδομών. Οι δραστηριότητες θα επικεντρωθούν στην αύξηση του διασυνοριακού εμπορίου ενέργειας, στη βελτίωση της αξιοπιστίας του συστήματος και στην τοποθέτηση αμερικανικών εταιρειών, ώστε να μπορούν να ανταγωνιστούν σε περιφερειακά έργα υψηλής αξίας.

Σε αυτή τη λογική, το Κέντρο θα επιδιώξει συνεργασία μεταξύ των 3+1 Κυβερνήσεων, των τεχνικών και χρηματοοικονομικών ιδρυμάτων, της ακαδημαϊκής κοινότητας και του ιδιωτικού τομέα.

Στην τελετή που ακολούθησε την υπογραφή της διακήρυξης, έλαβαν μέρος στελέχη των μεγάλων αμερικανικών ομίλων ενέργειας, μεταξύ των οποίων η Chevron, η ExxonMobil και η Cheniere.

Υπενθυμίζεται ότι ο κ. Παπασταύρου είχε συναντηθεί με υψηλόβαθμα στελέχη και των τριών εταιρειών, με στόχο την επιτάχυνση της ανάπτυξης του τομέα υδρογονανθράκων.

Είναι πλέον σαφές ότι η Ανατολική Μεσόγειος θα διαδραματίσει έναν διαφορετικό ρόλο και θα αποτελέσει βασικό παράγοντα σταθερότητας και ευημερίας, αλλά και θωράκισης της διατλαντικής σχέσης ανάμεσα σε Ευρώπη και ΗΠΑ.