Γυναίκες στην άμυνα και την αμυντική βιομηχανία – Από εξαίρεση σε ενεργό συμμετοχή

Διαχρονικά, η άμυνα αλλά και η αμυντική βιομηχανία ήταν χώροι συνδεδεμένοι σε πολύ μεγάλο ποσοστό με τους άνδρες. Ωστόσο, με την πάροδο του χρόνο, αυτό άρχιζε να αλλάζει.

Επί πολλές δεκαετίες, αυτό που βλέπαμε ήταν στρατιώτες στο πεδίο, αξιωματικούς στις διοικήσεις και μηχανικούς να σχεδιάζουν οπλικά συστήματα.

Φτάνοντας (και) στο σήμερα, οι γεωπολιτικές εξελίξεις, η τεχνολογική εξέλιξη αλλά και η ολοένα και περισσότερη ανάγκη για εξειδικευμένο ανθρώπινο δυναμικό, οδηγούν μεγάλο ποσοστό γυναικών σε επαγγέλματα που σχετίζονται με την άμυνα.

Από την κυβερνοασφάλεια και την τεχνητή νοημοσύνη μέχρι τις Ένοπλες Δυνάμεις η γυναικεία παρουσία γίνεται ολοένα πιο αισθητή. Και στην Ελλάδα.

Τι δείχνουν οι έρευνες

Όμως, παρά τη σημαντική πρόοδο που έχει σημειωθεί, διεθνείς έρευνες (σσ: ΟΗΕ, ΝΑΤΟ, ΕΕ) αποκαλύπτουν ότι δεν μπορούμε ακόμη να κάνουμε λόγο για ισότητα στον συγκεκριμένο κλάδο.

Οι γυναίκες αυξάνουν τη συμμετοχή τους στον τομέα της άμυνας, αλλά εξακολουθούν να παραμένουν μειοψηφία σε θέσεις εξουσίας και λήψης αποφάσεων.

Σύμφωνα με έρευνα των Ηνωμένων Εθνών που δημοσιεύθηκε το 2024 και ανέλυσε στοιχεία από 55 χώρες, η συμμετοχή των γυναικών στις Ένοπλες Δυνάμεις αυξήθηκε κατά 27% την περίοδο 2016-2022.

Το 2022 οι γυναίκες αντιπροσώπευαν κατά μέσο όρο:

• το 12% του προσωπικού του στρατού ξηράς,
• το 15% της πολεμικής αεροπορίας,
• το 14% του πολεμικού ναυτικού.

Πιο αναλυτικά, οι γυναίκες εξακολουθούν να αποτελούν περίπου το 12%-15% του στρατιωτικού προσωπικού διεθνώς, ανάλογα με τον κλάδο των Ενόπλων Δυνάμεων.

Επιπρόσθετα, η ίδια έρευνα αποκαλύπτει και μια λιγότερο αισιόδοξη πραγματικότητα.

Παρά την αυξημένη συμμετοχή, το 97% των ανώτερων στρατιωτικών αξιωματικών παγκοσμίως παραμένει άνδρες. Με άλλα λόγια, η είσοδος των γυναικών στο σύστημα έχει ενισχυθεί, αλλά η πρόσβασή τους στην κορυφή εξακολουθεί να είναι εξαιρετικά περιορισμένη.

Ακόμη και στη Σουηδία, που θεωρείται πρωτοπόρος σε θέματα ισότητας, οι γυναίκες στον στρατό αγγίζουν το 17%, παρά τις πολυετείς πολιτικές ενίσχυσης της συμμετοχής τους.

Τα στοιχεία του ΝΑΤΟ και το παράδειγμα του Ισραήλ

Σύμφωνα με τα πιο πρόσφατα στοιχεία του ΝΑΤΟ, ο μέσος όρος συμμετοχής των γυναικών στις ένοπλες δυνάμεις των κρατών-μελών φτάνει το 13,9%, ενώ σε ορισμένες χώρες τα ποσοστά είναι ακόμη υψηλότερα.

Η Ουγγαρία καταγράφει ένα από τα μεγαλύτερα ποσοστά γυναικείας συμμετοχής, με τις γυναίκες να αποτελούν το 20,1% του στρατιωτικού προσωπικού.

Ακολουθούν η Σλοβενία με 19,4%, οι Ηνωμένες Πολιτείες με 17,6%, ο Καναδάς και η Γαλλία με 17,3%, ενώ η Ελλάδα βρίσκεται επίσης σε υψηλή θέση με ποσοστό που προσεγγίζει το 17%.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν χώρες όπως ο Καναδάς, η Γαλλία και η Νορβηγία, οι οποίες έχουν εφαρμόσει εδώ και χρόνια πολιτικές ενίσχυσης της γυναικείας συμμετοχής.

Στον Καναδά οι γυναίκες έχουν πρόσβαση σχεδόν σε όλες τις στρατιωτικές ειδικότητες, ενώ η Νορβηγία αποτέλεσε την πρώτη χώρα του ΝΑΤΟ που καθιέρωσε υποχρεωτική στρατιωτική θητεία και για τα δύο φύλα.

Παράλληλα, το Ισραήλ, αν και εκτός ΝΑΤΟ, αποτελεί διεθνές παράδειγμα, καθώς οι γυναίκες αντιπροσωπεύουν περισσότερο από το 30% του στρατιωτικού προσωπικού και υπηρετούν σε μεγάλο αριθμό μάχιμων μονάδων.

Η εικόνα στην αμυντική βιομηχανία

Στην ευρωπαϊκή αμυντική βιομηχανία οι γυναίκες εξακολουθούν να αποτελούν λιγότερο από το 20% του εργατικού δυναμικού, γεγονός που αναγνωρίζεται πλέον και σε επίσημα κείμενα της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Η Ευρώπη αντιμετωπίζει μεγάλη έλλειψη προσωπικού στον αμυντικό τομέα και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εκτιμά ότι θα χρειαστεί επανεκπαίδευση ή κατάρτιση περίπου 600.000 εργαζομένων έως το 2030, γεγονός που δημιουργεί σημαντικές ευκαιρίες για περισσότερη γυναικεία συμμετοχή.

Το ίδιο φαινόμενο παρατηρείται και στην αμυντική βιομηχανία, έναν κλάδο που γνωρίζει ιδιαίτερη ανάπτυξη λόγω των αυξημένων αμυντικών δαπανών διεθνώς.

Στην Ευρώπη, οι γυναίκες αποτελούν περίπου το 18% του συνολικού εργατικού δυναμικού της αμυντικής βιομηχανίας. Αυτό μεταφράζεται σε περισσότερες από 110.000 εργαζόμενες σε έναν κλάδο που απασχολεί συνολικά περίπου 620.000 άτομα.

Βέβαια, η εικόνα ποικίλει σημαντικά ανάλογα με τη χώρα.

Σε αρκετές ευρωπαϊκές επιχειρήσεις, το μεγαλύτερο ποσοστό γυναικών εμφανίζεται στην έρευνα, την ανάπτυξη και την καινοτομία. Ωστόσο εκεί που υπάρχει ιδιαίτερα μεγάλη υποεκπροσώπηση είναι σε ανώτατες διοικητικές θέσεις και σε τομείς που συνδέονται παραδοσιακά με τη βαριά βιομηχανία.

Το Ηνωμένο Βασίλειο αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα.

Σύμφωνα με στοιχεία του Women in Defence Charter, οι γυναίκες καταλαμβάνουν το 23,6% των θέσεων εργασίας στον ευρύτερο αμυντικό τομέα. Το ποσοστό φτάνει το 27,9% στην αμυντική βιομηχανία και το 43,7% στις πολιτικές υπηρεσίες του Υπουργείου Άμυνας, ενώ στις Ένοπλες Δυνάμεις περιορίζεται στο 12,7%.

Τα στοιχεία αυτά δείχνουν ότι όσο απομακρυνόμαστε από τις παραδοσιακές στρατιωτικές δομές και πλησιάζουμε σε τεχνολογικούς ή διοικητικούς ρόλους, η συμμετοχή των γυναικών αυξάνεται αισθητά.

Ποιες νέες ειδικότητες αλλάζουν τα δεδομένα

Η σημερινή άμυνα, με τα διδάγματα των ένοπλων συγκρούσεων, δεν περιορίζεται πλέον στα άρματα μάχης, στα πολεμικά πλοία και στα μαχητικά αεροσκάφη. Η τεχνολογία έχει αλλάξει ριζικά τον χαρακτήρα της.

Σήμερα, κρίσιμες ειδικότητες θεωρούνται:

• η κυβερνοασφάλεια,
• η τεχνητή νοημοσύνη,
• η ανάλυση δεδομένων,
• τα μη επανδρωμένα συστήματα,
• οι διαστημικές εφαρμογές,
• η ανάπτυξη λογισμικού,
• η διαχείριση σύνθετων αμυντικών προγραμμάτων.

Σε αυτούς τους τομείς οι γυναίκες διεκδικούν όλο και μεγαλύτερο ρόλο. Η αυξανόμενη ζήτηση για εξειδικευμένους επιστήμονες και μηχανικούς δημιουργεί νέες ευκαιρίες, οι οποίες δεν βασίζονται σε παραδοσιακά στερεότυπα αλλά σε γνώσεις, δεξιότητες και καινοτομία.

Πολλοί αναλυτές εκτιμούν ότι η τεχνολογική μετάβαση της αμυντικής βιομηχανίας μπορεί να αποτελέσει τον σημαντικότερο παράγοντα ενίσχυσης της γυναικείας συμμετοχής τα επόμενα χρόνια.

Η ελληνική πραγματικότητα

Η Ελλάδα ακολουθεί τη διεθνή τάση, με το θέμα να βρίσκεται στο επίκεντρο της δημόσιας συζήτησης.

Σύμφωνα με στοιχεία που έχουν παρουσιαστεί από το Υπουργείο Εθνικής Άμυνας, οι γυναίκες αντιπροσωπεύουν περίπου το 17% του προσωπικού των ελληνικών Ενόπλων Δυνάμεων. Το ποσοστό αυτό θεωρείται ιδιαίτερα ικανοποιητικό σε σύγκριση με διεθνείς δείκτες και κατατάσσει τη χώρα πάνω από τον παγκόσμιο μέσο όρο.

Οι γυναίκες υπηρετούν σε όλους τους κλάδους των Ενόπλων Δυνάμεων, ενώ τα τελευταία χρόνια αυξάνεται η παρουσία τους σε τομείς όπως οι επικοινωνίες, η πληροφορική, η τεχνική υποστήριξη, η αεροπορική τεχνολογία και η κυβερνοάμυνα.

Παράλληλα, η απόφαση για την εθελοντική στρατιωτική θητεία γυναικών που ξεκίνησε προ ημερών με τις πρώτες 72 να παρουσιάζονται στο ΚΕΝ Λαμίας, αποτελεί ένδειξη της προσπάθειας περαιτέρω ενίσχυσης της συμμετοχής τους στον χώρο της άμυνας.

Όπως δήλωσε ο Υπουργός Εθνικής Άμυνας κατά την επίσκεψή του στο Κέντρο Εκπαίδευσης Νεοσυλλέκτων στη Λαμία, πρόκειται για «θεσμική τομή» για τις Ένοπλες Δυνάμεις», υπογραμμίζοντας ότι πρόκειται για μια ιστορική εξέλιξη που ενεργοποιεί μια νομοθετική πρόβλεψη δεκαετιών.

Παράλληλα, τόνισε ότι η νέα αυτή πρακτική εντάσσεται στη λογική μετατροπής της στρατιωτικής θητείας από «αγγαρεία» σε ευκαιρία απόκτησης δεξιοτήτων και εμπειριών, τόσο για άνδρες όσο και για γυναίκες.

Η μεγάλη πρόκληση

Παρά τη βελτίωση των αριθμών, διεθνείς οργανισμοί επισημαίνουν ότι η μεγαλύτερη πρόκληση δεν είναι πλέον η είσοδος των γυναικών στον κλάδο αλλά η παραμονή και η ανέλιξή τους.

Οι βασικότεροι λόγοι που αναφέρονται στις διεθνείς έρευνες είναι:

• τα έμφυλα στερεότυπα,
• η περιορισμένη εκπροσώπηση σε θέσεις ηγεσίας,
• η χαμηλότερη συμμετοχή γυναικών σε σπουδές STEM, (σσ: σπουδές σε Τεχνολογία, Μηχανική, Μαθηματικά)
• οι δυσκολίες συνδυασμού επαγγελματικής και οικογενειακής ζωής,
• η απουσία επαρκών προτύπων γυναικείας ηγεσίας.

Σε κάθε περίπτωση, τα αποτελέσματα ερευνών δείχνουν ότι οι γυναίκες έχουν ήδη κερδίσει σημαντικό έδαφος στις Ένοπλες Δυνάμεις και στην αμυντική βιομηχανία. Το μεγάλο στοίχημα των επόμενων ετών, ωστόσο, δεν είναι μόνο η αύξηση της παρουσίας τους, αλλά η ουσιαστική πρόσβασή τους στα κέντρα λήψης αποφάσεων.